مشمولان مبتلا به انسداد ادراری از سربازی معاف می شوند

انسداد ادراری (Urinary Tract Obstruction) به وضعیتی گفته می‌شود که در آن جریان طبیعی ادرار در هر نقطه از مسیر دفع ادرار، از کلیه‌ها تا مجرای خروجی ادرار (میدانی منطقه)، دچار اختلال شود. این انسداد می‌تواند ناگهانی (حاد) یا تدریجی (مزمن) و به صورت کامل یا نسبی باشد.

نکته بسیار مهم: این انسداد اغلب بدون علامت است تا زمانی که آسیب قابل توجهی به کلیه وارد کرده باشد، به همین دلیل به آن "قاتل خاموش" کلیه‌ها نیز می‌گویند.

آناتومی مسیر ادرار (برای درک بهتر انسداد):

ادرار در کلیه‌ها ساخته می‌شود → از طریق حالب (لوله باریک) به مثانه می‌ریزد → از مثانه از طریق مجرای ادرار (میدانیمنطقه) خارج می‌شود. انسداد می‌تواند در هر یک از این نقاط رخ دهد.

علل اصلی انسداد ادراری :

علل بسته به محل انسداد و سن و جنس فرد متفاوت است:

1. انسداد در مسیر خروجی مثانه (شایع‌ترین محل در مردان) :

• هیپرپلازی خوش‌خیم پروستات (BPH): بزرگ شدن غده پروستات در مردان مسن که مجرای ادرار را تحت فشار قرار می‌دهد. شایع‌ترین علت انسداد در مردان بالای ۵۰ سال.

• تنگی مجرای ادرار (Urethral Stricture): بافت اسکار در مجرا به دلیل عفونت قبلی، ضربه یا کاتتر طولانی مدت.

• دریچه خلفی میزراه (Posterior Urethral Valves): یک نقص مادرزادی نادر اما جدی در پسران که باعث انسداد شدید در مجرا می‌شود.

• پروستاتیت (التهاب پروستات): تورم پروستات در اثر عفونت.

2. انسداد در حالب ها (لوله های بین کلیه و مثانه) :

• سنگ کلیه (Nephrolithiasis): شایع‌ترین علت انسداد حاد و بسیار دردناک. سنگ معمولاً در تنگ‌ترین نقاط حالب گیر می‌کند.

• تومورها یا سرطان‌های لگن: سرطان دهانه رحم، سرطان مثانه، سرطان روده بزرگ یا سرطان پروستات پیشرفته می‌توانند به حالب فشار آورده یا آن را درگیر کنند.

• فیبروز رتروپریتورئال (Retroperitoneal Fibrosis): یک بیماری نادر که در آن بافت فیبری در پشت صفاق (غشای پوشاننده حفره شکم) رشد کرده و حالب‌ها را در بر می‌گیرد و تنگ می‌کند.

• علل مادرزادی: تنگی مادرزادی محل اتصال حالب به کلیه (UPJ obstruction) که می‌تواند در هر سنی علامت‌دار شود.

3. انسداد در خود کلیه یا بعد از آن (نادرتر) :

• تنگی محل اتصال حالب به کلیه (UPJ): همانطور که گفته شد.

• بازگشت ادرار از مثانه به حالب (VUR): بیشتر در کودکان، اما می‌تواند باعث آسیب کلیه شود.

عوارض انسداد ادراری:

انسداد باعث می‌شود ادرار در پشت محل انسداد جمع شود و فشار به سمت بالا به کلیه منتقل شود. این امر می‌تواند منجر به:

1. هیدرونفروز (Hydronephrosis): اتساع و بزرگ شدن کلیه به دلیل تجمع ادرار. کلیه شبیه یک بادکنک کشیده می‌شود.

2. آسیب حاد کلیه (AKI) یا نارسایی مزمن کلیه (CKD): فشار مداوم به بافت ظریف کلیه آن را از بین می‌برد. انسداد دوطرفه (هر دو کلیه) به سرعت منجر به نارسایی کلیه می‌شود.

3. عفونت ادراری (UTI) و پیلونفریت (عفونت کلیه): ادرار راکد محیط عالی برای رشد باکتری‌هاست. عفونت در کلیه انسدادی می‌تواند بسیار شدید و کشنده باشد.

4. سنگ کلیه: احتباس ادرار خود می‌تواند باعث تشکیل سنگ جدید شود.

5. آتروفی کلیه: از بین رفتن کامل عملکرد کلیه در صورت انسداد طولانی مدت (بیش از چند هفته).

علائم و نشانه ها:

 مهم‌ترین نکته: انسداد مزمن و تدریجی (مثلاً ناشی از BPH یا تومور) اغلب تا مراحل پیشرفته بدون علامت است و فقط با کاهش عملکرد کلیه تشخیص داده می‌شود.

علائم به سرعت ایجاد (حاد) یا تدریجی (مزمن) بودن بستگی دارد:

علائم انسداد حاد (مانند سنگ کلیه):

• درد شدید و ناگهانی در پهلو (فلنک پین): دردی که می‌آید و می‌رود (قولنج)، از پهلو به سمت کشاله ران و ران انتشار می‌یابد. بسیار آزاردهنده است.

• تهوع و استفراغ (بسیار شایع همراه با درد شدید).

• خون در ادرار (هماچوری): قابل مشاهده با چشم یا زیر میکروسکوپ.

• احساس دفع فوری و مکرر ادرار (اگر سنگ در انتهای حالب نزدیک مثانه باشد).

علائم انسداد مزمن (مانند BPH، تومور):

• علائم ادراری تحتانی (LUTS):

  • کاهش شدت جریان ادرار: ادرار کردن ضعیف و دیر شروع می‌شود.

  • تکرر ادرار: به خصوص در شب (نکتوریا).

  • دیر قطرهای شدن (Dribbling): چکه کردن ادرار پس از پایان.

  • احساس تخلیه ناقص مثانه: احساس می‌کنید مثانه کاملاً خالی نشده است.

• عفونت ادراری مکرر.

• در مراحل پیشرفته: تورم پاها، خستگی، کاهش اشتها، تنگی نفس (علائم نارسایی کلیه).

علائم انسداد کامل (هر دو کلیه یا کلیه تکی):

• قطع کامل جریان ادرار (آنوری): چند ساعت یا چند روز هیچ ادراری خارج نمی‌شود. این یک اورژانس مطلق پزشکی است.

تشخیص :

تشخیص سریع برای جلوگیری از آسیب دائمی حیاتی است:

1. معاینه بالینی: معاینه شکم (کلیه بزرگ شده ممکن است قابل لمس باشد)، معاینه مقعدی (برای بررسی پروستات در مردان)، معاینه لگن در زنان.

2. آزمایش ادرار (Urinalysis): برای دیدن خون، عفونت، کریستال‌ها.

3. آزمایش خون: اندازه گیری کراتینین و BUN (برای ارزیابی عملکرد کلیه)، الکترولیت‌ها.

4. سونوگرافی (اولتراسوند): بهترین آزمایش اولیه و غیرتهاجمی. به راحتی هیدرونفروز (اتساع کلیه) را نشان می‌دهد. برای تشخیص سنگ نیز مفید است.

5. سی تی اسکن بدون تزریق (CT scan): استاندارد طلایی برای تشخیص سنگ کلیه و بسیاری از علل انسدادی. بسیار دقیق و سریع.

6. MRI یا اوروگرافی وریدی (IVP): در موارد خاص برای بررسی آناتومی دقیق‌تر..

1. درمان های فوری و اورژانسی (برای انسداد حاد و نارسایی کلیه)

• درناژ ادرار: قرار دادن یک لوله نفروستومی (داخل کلیه از پشت) و یا کاتتر دو ژول (استنت) که از مثانه به سمت کلیه عبور داده می‌شود تا مسیر را باز کند.

• کاتتر ادراری (فولی): اگر انسداد زیر مثانه باشد (مثل BPH)، گذاشتن یک کاتتر از مجرا به مثانه فوراً مشکل را حل می‌کند.

2. درمان قطعی بر اساس علت

• سنگ کلیه:

  • سنگ شکن برون اندامی (ESWL): امواج صوتی سنگ را می‌شکند.

  • یورتروسکوپی (URS): آندوسکوپی از طریق مجرا و مثانه وارد حالب می‌شود و سنگ را خارج می‌کند.

  • پرسیوتین نفروستولیتوتومی (PCNL): برای سنگ‌های بزرگ، جراحی از پشت.

• هیپرپلازی پروستات (BPH):

  • داروها (آلفا بلوکرها مانند تامسولوسین، یا ۵-آلفا ردوکتازها مانند فیناستراید).

  • جراحی مانند TURP (تراش برداری از داخل مجرا).

• تومورها یا تنگی ها:

  • جراحی برای برداشتن تومور یا بافت اسکار.

  • قرار دادن استنت حالب (لوله پلاستیکی باریک برای باز نگه داشتن مسیر).

  • در موارد پیشرفته و غیرقابل جراحی، نفروستومی دائمی یا استنت تعویضی دوره‌ای.

چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟ 

به طور فوری به اورژانس مراجعه کنید اگر:

• درد ناگهانی و شدید در پهلو یا زیر دنده‌ها دارید.

• خون در ادرار خود می‌بینید.

• تب و لرز همراه با درد پهلو دارید (احتمال عفونت کلیه).

• قطع کامل ادرار برای بیش از ۸-۶ ساعت.

به پزشک عمومی یا متخصص اورولوژی مراجعه کنید اگر:

• علائم ادراری مزمن دارید (جریان ضعیف، تکرر شبانه).

• عفونت ادراری مکرر دارید.

• سابقه سنگ کلیه یا BPH دارید و علائم شما عود کرده یا بدتر شده است.

خلاصه و هشدار نهایی: انسداد ادراری یک وضعیت قابل درمان است، اما اگر نادیده گرفته شود، به طور غیرقابل برگشتی کلیه‌ها را نابود می‌کند. هر گونه تغییر در دفع ادرار، به ویژه کاهش جریان یا قطع ادرار، درد پهلو، یا علائم عفونت، باید توسط پزشک جدی گرفته شود. خوددرمانی با داروهای گیاهی یا مسکن‌ها فقط وقت را تلف کرده و اجازه می‌دهد آسیب کلیه پیشرفت کند.