مشمولانی که دارای کم خونی اکتسابی باشند امکان معافیت از سربازی را دارند

کم خونی اکتسابی به شرایطی گفته می‌شود که در آن بدن فرد به دلایلی که از بدو تولد وجود نداشته، دچار کاهش تعداد گلبول‌های قرمز سالم یا کاهش هموگلوبین می‌شود. این علل می‌توانند بسیار متنوع باشند و اغلب با اصلاح علت زمینه‌ای، قابل درمان هستند.

انواع اصلی کم خونی‌های اکتسابی :

کم خونی‌های اکتسابی را می‌توان بر اساس مکانیسم ایجاد به سه دسته کلی تقسیم کرد:

1. کم خونی ناشی از کمبود مواد مغذی (شایع‌ترین علت) :

این نوع زمانی رخ می‌دهد که بدن برای ساخت گلبول‌های قرمز، مواد اولیه کافی در اختیار ندارد.

• کم خونی فقر آهن (Iron Deficiency Anemia):

  • علت: شایع‌ترین کم خونی در جهان. به دلیل کمبود آهن که برای ساخت هموگلوبین ضروری است. علل اصلی: خونریزی مزمن (مانند قاعدگی سنگین در زنان، خونریزی گوارشی ناشی از زخم معده، هموروئید، بواسیر یا سرطان روده بزرگ)، رژیم غذایی فقیر از آهن، یا اختلال در جذب آهن (مثلاً پس از جراحی بای پس معده).

  • علائم: خستگی، رنگ پریدگی، تنگی نفس، سردرد، ناخن‌های قاشقی شکل (کویلونیشیا)، تمایل عجیب به خوردن مواد غیرخوراکی (پیکا) مانند یخ، خاک یا نشاسته.

• کم خونی ناشی از کمبود ویتامین B12 یا فولات (مگالوبلاستیک):

  • علت: ویتامین B12 و فولات برای تولید DNA سلول‌های خونی ضروری هستند. کمبود آنها باعث می‌شود گلبول‌های قرمز بزرگ، نابالغ و ناکارآمدی ساخته شوند (سلول مگالوبلاست).

  • علل کمبود B12: رژیم گیاهخواری سخت (چون B12 فقط در منابع حیوانی یافت می‌شود)، کم خونی پرنیشیوز (بیماری خودایمنی که در آن جذب B12 از معده مختل می‌شود)، جراحی معده یا روده، مصرف طولانی مدت داروی متفورمین یا مهارکننده‌های پمپ پروتون (امپرازول و...).

  • علل کمبود فولات: رژیم غذایی نامناسب (کمبود سبزیجات برگ سبز)، الکلیسم، بارداری (نیاز افزایش می‌یابد)، برخی داروها (مانند متوتروکسات).

  • علائم اختصاصی کمبود B12: علاوه بر علائم کم خونی، می‌تواند باعث علائم عصبی مانند بی حسی و گزگز دست و پا، اختلال تعادل، ضعف حافظه و حتی افسردگی شود.

2. کم خونی ناشی از بیماری‌های مزمن (Anemia of Chronic Disease):

این نوع دومین کم خونی شایع پس از فقر آهن است و در پاسخ به بیماری‌های طولانی مدت ایجاد می‌شود. سیستم ایمنی و التهاب مزمن مانع از استفاده صحیح بدن از آهن و تولید گلبول قرمز می‌شوند.

• بیماری‌های همراه:

  • بیماری‌های التهابی: آرتریت روماتوئید، لوپوس، بیماری التهابی روده (کرون، کولیت اولسراتیو).

  • عفونت‌های مزمن: سل، HIV، استئومیلیت (عفونت استخوان).

  • سرطان‌ها: انواع بدخیمی‌ها (لنفوم، سرطان پستان، ریه و غیره).

  • نارسایی مزمن کلیه (کلیه‌ها هورمون اریتروپویتین (EPO) که محرک اصلی تولید گلبول قرمز است را به میزان کافی نمی‌سازند).

• مکانیسم: سیتوکین‌های التهابی، تولید EPO را کاهش داده و اثر آن را بر مغز استخوان تضعیف کرده و همچنین باعث می‌شوند آهن در سلول‌های ذخیره‌ساز (ماکروفاژها) حبس شود و در دسترس نباشد.

• درمان: معمولاً خفیف تا متوسط است. درمان اصلی، کنترل بیماری زمینه‌ای است. در نارسایی کلیه، تزریق EPO مصنوعی کمک کننده است.

3. کم خونی ناشی از تخریب یا توقف تولید (نادرتر اما جدی‌تر) :

• کم خونی همولیتیک اکتسابی (Acquired Hemolytic Anemia):

  • در این نوع، گلبول‌های قرمز به درستی ساخته می‌شوند اما زودتر از موعد (پیش از ۱۲۰ روز) در جریان خون یا طحال تخریب می‌شوند (همولیز).

  • علل خودایمنی (شایع‌ترین نوع): سیستم ایمنی به اشتباه به گلبول‌های قرمز خود شخص حمله می‌کند. می‌تواند اولیه (بدون علت مشخص) یا ثانویه به بیماری دیگری مانند لوپوس، لنفوم، یا پس از مصرف برخی داروها (مانند پنی سیلین، متیل دوپا) یا عفونت (مایکوپلاسما).

  • علل دیگر: واکنش به تزریق خون نامطابق، عفونت‌ها (مالاریا)، مشکلات دریچه‌های قلبی مصنوعی (آسیب مکانیکی به سلول‌ها)، مسمومیت با سرب یا زهر مار.

  • علائم: زردی (یرقان)، ادرار تیره (رنگ چای یا کوکاکولا)، بزرگی طحال، خستگی شدید.

• کم خونی آپلاستیک اکتسابی (Acquired Aplastic Anemia):

  • وضعیت نادر و بسیار جدی که در آن مغز استخوان (کارخانه خون‌سازی) به شدت آسیب می‌بیند و هر سه رده سلولی (گلبول قرمز، سفید و پلاکت) را کمتر می‌سازد. به همین دلیل به آن "پان سیتوپنی" می‌گویند.

  • علل: در بیشتر موارد "ایدیوپاتیک" است (علت ناشناخته). علل شناخته شده شامل: قرار گرفتن در معرض مواد شیمیایی سمی (بنزن، حشره کش‌ها)، پرتودرمانی یا شیمی درمانی، برخی داروها (کلرامفنیکل، فنیل بوتازون)، عفونت‌های ویروسی (هپاتیت، اپشتین بار، پاروویروس B19)، بیماری‌های خودایمنی.

  • علائم: ترکیبی از علائم کم خونی (خستگی، رنگ پریدگی) + عفونت‌های مکرر و شدید (به دلیل کمبود گلبول سفید) + خونریزی و کبودی بی دلیل (به دلیل کمبود پلاکت).

تشخیص کلی کم خونی های اکتسابی :

پزشک معمولاً با این مراحل تشخیص می‌دهد:

1. شمارش کامل خون (CBC): برای مشاهده تعداد و اندازه گلبول‌ها.

   • میکروسیتیک (سلول‌های ریز): معمولاً فقر آهن.

   • ماکروسیتیک (سلول‌های درشت): معمولاً کمبود B12 یا فولات.

   • نورموسیتیک (سلول‌های با سایز طبیعی): بیماری مزمن، آپلاستیک، همولیتیک.

2. آزمایشات تکمیلی: آهن سرم، فریتین (ذخایر آهن)، TIBC، سطح B12 و فولات، آزمایش عملکرد کلیه، تست کومبس (برای تشخیص نوع خودایمنی)، بیوپسی مغز استخوان (در صورت شک به آپلاستیک یا بدخیمی).

درمان کلی (بر اساس علت)

• کم خونی فقر آهن: مصرف قرص آهن (به مدت چند ماه) و حتماً جستجوی منبع خونریزی توسط پزشک (مثلاً کلونوسکوپی).

• کمبود B12/فولات: تزریق عضلانی B12 (برای کم خونی پرنیشیوز مادام العمر است) یا مصرف قرص فولات.

• کم خونی بیماری مزمن: درمان بیماری اصلی (مثلاً داروهای ضدالتهاب برای روماتیسم).

• کم خونی همولیتیک خودایمنی: کورتیکواستروئیدها (مثل پردنیزولون) و داروهای سرکوب‌کننده ایمنی.

• کم خونی آپلاستیک: تزریق خون و پلاکت، داروهای سرکوب‌کننده ایمنی (مانند آنتی تیموسیت گلوبولین) و در افراد جوان، پیوند مغز استخوان بهترین گزینه درمانی است.

چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟

اگر هر یک از علائم زیر را دارید، برای بررسی کم خونی به پزشک مراجعه کنید:

• خستگی غیرمعمول و مداوم که با استراحت بهتر نمی‌شود.

• رنگ پریدگی محسوس پوست یا داخل پلک‌ها.

• تنگی نفس با فعالیت‌های روزمره قبلی.

• تپش قلب یا احساس افت فشار هنگام ایستادن.

• سردردهای مداوم، سرگیجه.

• سردی دست و پا.

• در موارد اورژانسی: خونریزی شدید، درد قفسه سینه، تنگی نفس شدید، از حال رفتن

 مشمولانی که به صورت اکتسابی به کم خونی مبتلا می شوند در صورتی که هموگلوبین آنان کمتر از 10 باشد به مدت 6 ماه معاف موقت می شوند و پس از اتمام معافیت موقت مجددا در مراکز درمانی نیروهای مسلح مورد معاینه قرار گرفته و چنانچه هموگلوبین همچنان زیر 10 بوده و علت مشخصی برای آن یافته نشود و در عین حال غیر قابل درمان تشخیص داده شود از خدمت سربازی معاف شناخته می شوند