مشمولانی که به هر علت به نكروز آواسكولار سراستخوان ران مبتلا باشند از خدمت سربازی معاف می شوند.

نکروز آواسکولار سر استخوان ران چیست؟

به زبان ساده، مرگ سلول‌های استخوانی به دلیل قطع یا کاهش شدید جریان خون در سر استخوان ران (قسمت گرد و کروی بالای استخوان ران که داخل حفره لگن قرار می‌گیرد). از آنجایی که استخوان زنده است و مدام بازسازی می‌شود، بدون خونرسانی به سرعت تحلیل رفته و فرو می‌ریزد.

 این بیماری به تدریج باعث تغییر شکل سر استخوان ران و به دنبال آن تخریب غضروف مفصل هیپ (آرتروز شدید) می‌شود.

 مراحل مرگ استخوانی :

1. انفارکتوس استخوانی: اختلال جریان خون در شریان‌های تغذیه‌کننده سر ران (به ویژه شریان مدور داخلی و شاخه عمیق آن – شریان رتیناکولار فوقانی).
2. نکروز مغز استخوان و استخوان ترابکولار: سلول‌های استخوانی در یک ناحیه مشخص (معمولاً در قسمت قدامی-فوقانی سر ران که بیشترین وزن را تحمل می‌کند) می‌میرند.
3. تلاش برای ترمیم: بدن سعی می‌کند با حمله سلول‌های التهابی و عروق جدید، ناحیه مرده را جذب و استخوان جدید بسازد. اما این فرایند در ناحیه بدون خون کافی ناقص است.
4. شکست و فروپاشی: استخوان جدید ضعیف و بی‌ثبات است. در ناحیه مرزی بین بافت مرده و زنده، ترک‌های ریز ایجاد شده و در نهایت سر استخوان ران مانند تخم‌مرغ له‌شده، فرو می‌ریزد (کلاپس).
5. آرتروز ثانویه: سطح مفصلی ناهموار، غضروف را از بین برده و مفصل به شدت تخریب می‌شود.

 علل و عوامل خطر :

در بسیاری از موارد علت مشخص نیست اما عوامل خطر قوی شناخته شده عبارتند از:

 1 - مصرف کورتیکواستروئیدها شایع‌ترین علت غیرتروماتیک (به ویژه مصرف طولانی یا دوز بالا، مثل در لوپوس، پیوند اعضا، آسم شدید) 
 2 - مصرف الکل دومین علت شایع غیرتروماتیک (معمولاً مصرف سنگین و مزمن) 
 3 - تروما (ضربه) :شکستگی گردن استخوان ران یا دررفتگی مفصل هیپ که مستقیماً به عروق تغذیه‌کننده آسیب می‌زند 
 4 - بیماری‌های خونی : کم‌خونی داسی شکل (بسیار شایع در این بیماران)، لوسمی، اختلالات انعقادی 
 5 - عوامل دیگر:  بیماری کایسون (غواصی در عمق)، پرتودرمانی، پانکراتیت، شیمی‌درمان، بارداری (نادر)، دیابت، HIV 

 علائم بالینی :

- در مراحل اولیه (پیش از فروپاشی): اغلب بدون علامت است. گاهی درد خفیف و مبهم در کشاله ران (ارگان مرجع اصلی) یا باسن که با فعالیت بدنی بیشتر می‌شود.
- پس از فروپاشی سر استخوان (مرحله پیشرفته):
- درد شدید و عمیق در ناحیه کشاله ران که به ران یا زانو هم انتشار می‌یابد (بیماران اغلب از درد زانو شکایت دارند).
- درد با راه رفتن، بلند شدن از صندلی یا چرخش پا تشدید می‌شود.
- خشکی و محدودیت حرکت مفصل هیپ (به خصوص چرخش داخلی و دور کردن پا).
- لنگش (کلاودیکاسیون) به دلیل درد و ضعف عضلانی.
- در نهایت کوتاهی اندام و فیکس شدن مفصل در وضعیت بد (خم و چرخیده به بیرون).

 درمان :

 گروه اول: مراحل اولیه (پیش از فروپاشی - حداقل 80% سر سالم) :

هدف : حفظ مفصل بیمار و جلوگیری از پیشرفت است.

- درمان غیرجراحی (کمتر مؤثر است):
- قطع عامل خطر (ترک الکل، قطع یا کاهش استروئیدها).
- داروهای کاهش چربی خون (استاتین‌ها) و رقیق‌کننده‌های خون (در موارد خاص).
- فیزیوتراپی برای حفظ دامنه حرکتی و تقویت عضلات.
- محدودیت تحمل وزن (با عصا یا واکر) برای کاهش فشار روی ناحیه ضعیف. (تنها به تأخیر انداختن فروپاشی کمک می‌کند، نه جلوگیری قطعی).

- جراحی‌های حفظ کننده مفصل (موفقیت‌آمیزتر):
- دکورتیکاسیون و گرافت استخوان (Core Decompression): ایجاد یک تونل در مرکز سر ران برای کاهش فشار داخل استخوان و ایجاد مسیر برای عروق جدید. اغلب همراه با کاشت سلول‌های بنیادی یا فاکتورهای رشد انجام می‌شود.
- استئوتومی چرخشی (Rotational Osteotomy): برش استخوان ران در پایین‌تر از سر و چرخاندن بخش سالم سر به جای ناحیه نکروزه در ناحیه تحمل‌کننده وزن. جراحی بسیار تخصصی.
- گرافت استخوان فیبولار عروقدار (Vascularized Fibular Graft): برداشتن یک تکه از استخوان نازک‌نی ساق پا همراه با سرخرگ و سیاهرگ آن و کاشت آن در تونل ایجاد شده در سر ران برای آوردن خون تازه به ناحیه.

 گروه دوم: مراحل پیشرفته (فروپاشی سر و آرتروز ثانویه) :

هدف از بین بردن درد و بازگرداندن توانایی راه رفتن است.

- جراحی تعویض مفصل هیپ (Total Hip Arthroplasty):
- یگانه درمان قطعی و مؤثر در این مرحله است.
- سر استخوان ران و حفره لگن تخریب شده با قطعات فلزی و پلاستیکی (پلی‌اتیلن) تعویض می‌شوند.
- نتیجه: در بیش از 95% موارد، درد به طور کامل برطرف شده و بیمار می‌تواند بدون لنگش راه برود.
- نکته در بیماران جوان: مشکل اصلی، سایش و لق شدن پروتز در طولانی مدت (15-20 سال) است. ممکن است در آینده نیاز به جراحی ترمیم (Revisions) باشد، اما کیفیت زندگی در این سال‌ها عالی است.

 پیش‌آگهی :

- بدون درمان، نکروز آواسکولار به سمت فروپاشی سر استخوان پیشرفت می‌کند (طی 2 تا 5 سال).
- اگر درمان در مراحل پیش از فروپاشی (با گرافت یا دکورتیکاسیون) موفق باشد، 70-80% مفاصل تا 5-10 سال حفظ می‌شوند.
- پس از تعویض مفصل، بیش از 90% بیماران به فعالیت‌های روزمره عادی بازمی‌گردند، اما ورزش‌های پربرخورد (دویدن، فوتبال) محدود می‌شود.

اگر درد در ناحیه کشاله ران یا لگن دارید که با راه رفتن بدتر می‌شود و سابقه مصرف استروئید یا الکل دارید، حتماً به پزشک مراجعه کنید. تشخیص زودهنگام با ام آر آی می‌تواند شما را از تعویض مفصل نجات دهد.

   مشمولانی که به هر علت به نكروز آواسكولار سراستخوان ران باشند از خدمت سربازی معاف می شوند.