اختلال تکلم و لکنت زبان (Stuttering) از شایع‌ترین مشکلات گفتاری هستند که معمولاً در دوران کودکی بروز می‌کنند و در برخی افراد تا بزرگسالی ادامه می‌یابند. در ادامه، یک توضیح جامع و ساده ارائه می‌کنم:

اختلالات تکلم چیست

اختلالات تکلم به مشکلاتی گفته می‌شود که فرد در تولید صحیح صداها، روانی گفتار یا وضوح کلمات دچار مشکل می‌شود. این مشکلات می‌توانند خفیف تا شدید باشند و معمولاً توسط آسیب‌شناس گفتار و زبان (گفتاردرمانگر) تشخیص و درمان می‌شوند.

شایع‌ترین انواع اختلالات تکلم:

• اختلال تلفظ (Articulation Disorder): فرد نمی‌تواند برخی صداها را درست ادا کند (مثلاً «ر» را «ل» می‌گوید).

• اختلال واج‌شناختی (Phonological Disorder): الگوهای غلط در تولید صداها (مثلاً حذف صداها در کلمات).

• اختلالات روانی گفتار مانند لکنت.

• اختلال صدا (Voice Disorder): مشکلات در کیفیت، شدت یا زیر و بمی صدا.

• آپراکسی گفتار (Childhood Apraxia of Speech): مشکل عصبی در برنامه‌ریزی حرکات گفتار.

لکنت زبان چیست؟

لکنت یک اختلال روانی-حرکتی در جریان طبیعی گفتار است که در آن فرد در تولید روان کلمات مشکل دارد.

نشانه‌های لکنت 

• تکرار صدا: «م م م… من»

• کشیده گفتن: «مـــــن…»

• گیر کردن در شروع کلمه

• توقف‌های ناگهانی در گفتار

• حرکات اضافی همراه گفتار: پلک‌زدن، منقبض شدن صورت، کوبیدن پا

• افزایش اضطراب هنگام صحبت کردن

علت لکنت 

لکنت یک مشکل چندعاملی است؛ یعنی معمولاً بیش از یک علت دارد:

1. عوامل عصبی-ژنتیکی :

• سابقه خانوادگی نقش قوی دارد.

• تفاوت‌های خفیف در فرآیندهای مغزی مربوط به گفتار دیده می‌شود.

2. عوامل رشدی :

• شروع لکنت معمولاً بین 2 تا 5 سالگی است؛ زمانی که مهارت زبانی با سرعت در حال رشد است.

3. عوامل محیطی :

• استرس، سبک تربیتی سخت‌گیرانه یا فشار برای «زیبا صحبت کردن» می‌تواند لکنت را تشدید کند.

4. اضطراب :

• دلیل اصلی لکنت نیست، اما شدت آن را افزایش می‌دهد.

انواع لکنت :

1. لکنت تکاملی (رایج‌ترین نوع): در دوران کودکی شروع می‌شود.

2. لکنت اکتسابی: بعد از آسیب مغزی، سکته، یا شوک روانی ایجاد می‌شود.

3. لکنت روانی: به‌ندرت، در اثر فشار یا ضربه روانی شدید.

تشخیص

ارزیابی توسط گفتاردرمانگر شامل:

• بررسی روانی گفتار

• ارزیابی تنفس و هماهنگی حرکات گفتاری

• ارزیابی اضطراب مرتبط با گفتار

• بررسی وضعیت زبانی، شناختی و محیطی

درمان لکنت

درمان بستگی به سن و شدت مشکل دارد. مؤثرترین روش‌ها:

1. گفتاردرمانی :

• آموزش تکنیک‌های روان‌سازی گفتار (Slow speech, Easy onset)

• کنترل تنفس و ریتم گفتار

• تمرینات عضلات گفتاری

• کاهش تنش و حرکات اضافی

2. درمان‌های رفتاری-شناختی :

• مخصوص کودکانی که اضطراب دارند

• اصلاح افکار منفی («من نمی‌توانم حرف بزنم»)

3. آموزش به والدین :

برای کودکان بسیار مهم:

• کاهش فشار برای صحبت کردن

• نوبت‌دادن در گفتگو

• ایجاد آرامش و پرهیز از انتقاد

4. دستگاه‌ها و اپلیکیشن‌های کمکی :

در برخی موارد، از دستگاه‌های تغییر شنیداری (DAF) برای بهبود روانی گفتار استفاده می‌شود.

پیش‌آگهی (پیشرفت بیماری)

• ۷۵٪ کودکان مبتلا به لکنت، طی چند سال به‌طور طبیعی بهبود می‌یابند.

• شروع زودهنگام درمان نتایج بسیار بهتری دارد.

• لکنت مزمن در بزرگسالی قابل کنترل است، اما معمولاً به‌طور کامل از بین نمی‌رود

مشمولان و سربازانی که حداکثر با مدرک کاردانی، دارای اختلالات تكلم و لكنت زبان شدید با علت رواني يا نورولوژيك  باشند از خدمت سربازی معاف می شوند. 

مشمولان دارای مدرک کارشناسی و بالاتر در صورت داشتن لکنت زبان شدید صرفا از خدمات رزم معاف می شوند